تبلیغات
یک معمار

یک معمار
اینجا یک معمار می نویسد...

شکل گیری تمدن ، در بستر زمان یا تاریخ و گستره سرزمین یا جغرایا ، متاثر از عوامل گونه گونی است که به لحاظ زمانی ، هر قدر به عقب برویم ، فهم آنها دشوارتر و بنابراین اضهار نظر قطعی و نهایی مشکل تر خواهد بود .
مسجد جامع فهرج ، واقع در سی کیلومتری شرق یزد ، یکی از نادر نمونه هایی است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می دهد . در نتیجه ، می توان آن را به عنوان اثر کم نظیر دوران انتقال محسوب نمود .
اهمیت موضوع ، زمانی بیشتر معلوم خواهد شد که فراموش نکنیم ، اثر یاد شده نه تنها به ایران ، که به جهان اسلام نیز تعلق دارد و می تواند به نوبه خود به سیر تحول تاریخی معماری مسجد در سرزمین های اسلامی ، روشنی و وضوح بیشتری بخشد .
فهم عوامل موثر در شکل گیری مدنیت ایرانی و کیفیت آمیختگی آن با فرهنگ اسلامی که تاریخ معماری و شهرسازی استان یزد ، بخشی از آن را بازتاب می کند ، یک بحث صرفاً تاریخی و مسبوق به گذشته نیست ؛ بلکه همزمان ، به حال و آینده نیز تعلق دارد . این گونه مطالعات ، به تولید بصیرتی می انجامد که می تواند در تداوم تولید تمدن و تشخیص میزان و روند تکاملی آن به کار گرفته شود تا « گسست فرهنگی » ، در این ساحت بسیار مهم و حیاتی رخ ندهد ؛ پدیده ای که دست کم ، در قرن حاضر ، معماری و شهرسازی ایران به آن مبتلا شده است .
فایده اینگونه بررسی ها ، دستیابی به شاخص هایی است تا راه روشن تولید تمدن ، از بیراهه پیروی از غرب ، بازشناخته و متمایز شود و معلوم شود مدنیت معاصر ایران به کجا می رود ؟ دغدغه ای « مجهول » در برنامه ریزی توسعه در ابعاد ملی و منطقه ای .

قدمت مسجد

هندسه به کار رفته در پوشش طاق های آهنگ مسجد جامع فهرج ، از نوع بیز است که از شاخص های معماری پیش از اسلام ایران است که در دوران اسلامی یعنی اوایل قرن اول هجری ، با تغییرات جزیی در تیزه آنها تداوم یافته است . اولین نشانه های خفیف تیزه دار شدن قوس ها که در این مسجد مشهود است ، سرآغازی است قابل درنگ در شکل گیری قوس های جناغی در قرون بعدی . این تحول تکاملی از منظر تاریخ مهندسی و معماری در ایران ، درخور توجه فراوان است .
ابعاد خشت ها و نیز وجود نقشی در اسپر رو به قبله رواق غربی ، که مشابه آن در تخت جمشید یافت می شود ، حساسیت تاریخی بنا را بیشتر می کند . اینکه در محل فعلی مسجد چه بنایی وجود داشته و چه تغییراتی صورت گرفته ، در گرو تحقیقات باستان شناسی بعدی است .

صحن

صحن کوچکی در میانه مسجد ، اصلی ترین فضایی است که در تشکیل کلیت معماری مسجد نقش موثری را ایفا می کند . همزمان خود توسط دیگر عناصر پیرامونی ، که متعاقباً ذکر آنها خواهد رفت ، تعیین می شود .
« صحن » در معماری مسجد به فضایی « خالی » گفته می شود که به کمک فضا های « پُر » تحدید و تعریف می شود ؛ که ترکیب آنها با هم ، کل واحدی را به وجود می آوردند که عناصر متشکله آن در تعامل با همدیگر تشخص می یابند .
سقف صحن ، به بیانی دیگر ، « گنبد آسمان » است که در آن فرد مومن ، توجه و حرکت رو به بالای « استدراج » را می تواند تجربه نماید تا موقعیت خود را در نظام هستی ، بازشناسد . در عین حال ، معماری صحن بنابر نظر آقای دکتر سید حسن نصر یادآور شرح صدری است که خداوند به رسول گرامی اش محمد مصطفی (ص) عنایت فرمود . این فضای مذکور ، از مسجد بسیار ساده حضرت پیامبر (ص) در مدینه الگو می گیرد که طراحی و ساخت اغلب مساجد در سرزمین اسلامی تداوم و تکامل یافته آن است .

فرش انداز

مسجد جامع فهرج از پنج « فرش انداز » در راستای محوریت قبله تشکیل شده است ؛ که فرش انداز میانی به طرز محسوسی از فرش انداز های جانبی وسیع تر است . همه فرش انداز ها در جنوب ، توسط « دیوار قبله » که محراب در آن جای دارد تحدید می شوند . سه فرش انداز میانی در تداوم حرکت به سوی شمال ، توسط صحن متوقف می شوند ، در حالی که دو فرش انداز غربی و شرقی ، تا شمالی ترین حد مسجد تداوم یافته ، در ملاقات با صحن ، رواقی را تولید می کنند که صحن به کمک آن دو در غرب و شرق ، محدود و محصور می شود .
شیوه اجرای طاق فرش انداز ها ، آهنگ یا گهواره ای است که با خشت به صورت « پَر » اجرا شده است .

دیوار قبله

در معماری مسجد ، « دیوار قبله » به دیواری گفته می شود که عمود بر محور قبله است و ضلع جنوبی مسجد را تشکیل می دهد . در این دیوار ، تنها محراب قرار دارد و از دادن دسترسی ، ایجاد درگاه ، نصب در یا پنجره ، آگاهانه پرهیز شده است تا تمرکز حواس نمازگزاران به نحو مطلوب تامین شود . به نظر نگارنده چنین روشی ، یکی از اصول معماری مساجد است .
لازم به یادآوری است تنها دری که در دیوار قبله مسجد جامع فهرج وجود دارد ، جزء معماری اصیل و اولیه مسجد نمی باشد و به قرار معلوم در دوران قاجار به آن اضافه شده است . این درگاه ، دسترسی به شبستان نیمه سازی را تامین می کند که به همان دوره تعلق دارد و در جنوب دیوار قبله احداث شده است .

صفه ها

چهار صفه کوچک رو به قبله ، حد شمالی صحن را تعریف می کنند . در عین حال خود به کمک صحن تعین و تشخص می یابند . کاربرد صفه ها برای نماز های انفرادی در بعدازظهر های زمستان است که با تایش مستقیم خورشید ، گرم و مطبوع می شوند .
شیوه پوشش طاق صفه ها به لحاظ فنی درخور توجه فراوان است ؛ چراکه ابداع یکی از فنون مهندسی طاق و گنبد را در زمانه خود به نمایش می گذارد .
نحوه اجرای طاق صفه ها ، علی الاصول ، متفاوت از طاق فرش انداز ها و رواق های جانبی است . هرچند که در نمای چهار طرف صحن ، در نگاهی کلی ، همانند به نظر می رسند .
فن به کار رفته در آنها به نحوی با اطاق فیلپوش خویشاوند است ؛ هر چند نمی توان آن را فیلپوش به حساب آورد . اهمیت موضوع به شیوه گوشه سازی صفه ها مربوط می شود که به طرز محسوسی با فن ساختمان و معماری گنبد در پیش از اسلام ایران قرابت دارد . به بیانی دیگر ، چنانچه دو صفه را روبروی هم قرار دهیم ، می توان تا حدود زیادی کیفیت تشکیل معماری گنبد را تصور نمود .
جالب توجه است که در چند قدمی جنوب مسجد جامع فهرج ، مسجدی دیگر وجود دارد که علیرغم آسیب فراوان ، به لحاظ گوشه سازی قابل توجه است . این مسجد به « مسجد علاقوندی » معروف است و احتمالاً به قرن ششم یا هفتم هجری تعلق دارد . بنای یاد شده بر اساس نظر آقای محمد رضا قرایی زاده با مسجد کهن مهر آباد ، مسجد جامع هک ، مقبره پیر حمزه سبزپوش که هر سه در ابرقو واقع اند ، قابل مقایسه اند . همه بنا های یاد شده به انضمام بنای قبه دوازده امام و دیگر بنا های مشابه ، نظیر مسجد جامع عقدا که همگی به قرون بعدی تعلق دارند به خاطر نوع گوشه سازی به طور ضمنی و به نوبه خود ، کیفیت تداوم و تکامل معماری گنبد را در ایران روایت می کنند .
مسجد جامع فهرج ، تک مناره است که این منار به عنوان نشانه آبادی نیز از دور نمایان است . این عنصر معماری و نیز گرمخانه کوچک مجاور آن که تماماً از خشت بنا شده اند به دلیل کاهش ابعاد خشت ها در مقایسه با مسجد اولیه ، جزء عناصر الحاقی به مسجد محسوب می شوند که احتمالاً در قرن چهارم و پنجم به بنا اضافه شده اند .

ورودی

تنها ورودی فعلی مسجد ، از گوشه بنا تامین می شود که در مورد اصالت آن می توان تردید نمود . پژوهش های آتی میدانی می تواند موضوع را روشن نماید . در شرایط فعلی ، راهرویی بدون سقف ، کوچه و ساباط مجاور مسجد را مستقیماً به اولین فرش انداز و رواق غربی ربط می دهد .

در و پنجره

مسجد جامع فهرج ، به قرار معلوم ، اصالتاً فاقد در و پنجره بوده است . تنها ، نقش دو در به رنگ اخرایی به صورت فرورفته ، بر دیوار شرقی مسجد باقی است که ممکن است بیانی رمزی داشته باشد . کلیه در های چوبی مسجد که از چوب چنار ساخته شده اند ، ساخته کارگاه نجاری میراث فرهنگی است که در دهه های اخیر در جریان مرمت به بنا اضافه شده است .
معماری مسجد جامع فهرج ، اساساً معماری بسیار ساده و بی تکلفی است و تزیینات آن متاثر از اولین مسجدی که در مدینه ساخته شد کم یا بیش در مساجد صدر اسلام نیز دیده می شود . در دیوار قبله ، قاب بندی مختصری وجود دارد که جهت قبله را مشخص می کند . ستون های مسجد جامع فهرج ، از آنجا که با خشت ساخته شده اند ، قطور و حجیم به نظر می رسند . گوشه اغلب آنها به طرز هنرمندانه ای گرد شده تا به لحاظ بصری ، تناسب ستون تعدیل شود . هرچند که چنین کاری به لحاظ کاربری نیز دلایل خود را دارند .
فرو رفتگی هایی تزیینی در قسمت فوقانی ستون های مشرف به حیاط وجود دارند که ظاهراً آنها نیز جنبه بصری داشته ، در تعدیل تناسبات نمای داخلی مسجد موثر است . همین گونه تزیینات در معماری مسجد ابن طولون قاهره نیز به چشم می خورد که احتمالاً پیوندی فرهنگی را در دو سرزمین اسلامی علامت می دهد .
مسجد عظیم ابن طولون ، یکی از شاهکار های معماری اسلامی است که به دوران فاطمیان مصر تعلق دارد . در این مسجد فرورفتگی های پیش گفته ، گذشته از منطق بصری ، منطق ساختمانی نیز یافته اند . بررسی تطبیقی این دو مسجد علیرغم تفاوت در ابعاد و اندازه و بُعد زمانی و مکانی ای که با هم دارند ، می تواند نکات تازه ای را آشکار و اهمیت مسجد جامع فهرج را در پهنه سرزمین های اسلامی بیشتر نماید .


منبع:سایت میهمانسرا





طبقه بندی: معماری اسلامی،
برچسب ها: یک معمار، مسجد فهرج،
[ دوشنبه 1391/12/14 ] [ 07:51 ب.ظ ] [ سید بهنام فتحی ]
.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

بسم الله الرحمن الرحیم
یک معمار خوب معماری است که از آجرهایی که به سمتش پرت می کنند دیواری برای خود بسازد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ایمیل بهنام: 1memar.fathi@gmail.com
ایمیل منوچهر: manuchehr.memar@gmail.com

آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
امکانات وب
تماس با ما

وب هكس

وب هكس

داغ کن - کلوب دات کام